Ջավախքի համառոտ պատմությունը

[Margaryan]

Ջավախքի համառոտ պատմությունը

http://travel.javakhk.net/travel_javakhk_maps/Javmap.jpg

Ջավախքը պատմական Մեծ Հայքի թագավորության հյուսիսում ընկած Գուգարք աշխարհի ինը գավառներից մեկն է: Այն մ. թ. ա. 2?րդ հազարամյակում մաս է կազմել Հայասա պետական կազմավորմանը, ՙԶաբախա՚ ձևով հիշատակվում է Արգիշտի I թագավորի (մ. թ. ա. 786?764) արձանագրություններում: Մ. թ. ա. 6?3?րդ դարերում Ջավախքը Երվանդյան թագավորության հյուսիսային գավառներից էր: Կարճ ընդմիջումից հետո Գուգարք նահանգի հետ այն Արտաշես I?ի (մ. թ. ա. 189?160 թթ.) կողմից վերամիացվել է Մեծ Հայքի թագավորությանը, որի կազմում մնացել է մինչև Արշակունյաց հարստության անկումը: Արշակունիների օրոք գավառը հիշատակվում է որպես Վարձավունի նախարարական տան կալվածք:
428 թ. հետո այս երկրամասը սասանյանները մտցրել են պարսկական մարզպանության մեջ: 7?րդ դարի երկրորդ կեսին այն գրավվել է արաբների կողմից: 10?րդ դարում Ջավախքը հայ Բագրատունիների թագավորության կազմում էր, որի կործանումից հետո կարճ ժամանակով` 11?րդ դարի կեսերին ենթարկվել է վրաց պետությանը` մինչև սելջուկ թուրքերի արշավանքները: 12?րդ դարի վերջից, ի թիվս Հյուսիսային Հայաստանի այլ գավառների, Ջավախքն իր Թմուկ (Թմկա) բերդի ու Ախալքալաքի (Նոր քաղաք) հետ տրվել է հայ Զաքարյաններին` որպես ժառանգական կալվածք: Այնտեղի հայ հոգևոր կենտրոնը եղել է Զրեսկ ավանը: Մոնղոլական լծի տապալումից հետո 1266 թ. այս տարածաշրջանը եղել է Սամցխե?Ջավախք իշխանության կազմում: 1587 թ. այն գրավել են օսմանյան թուրքերը և մտցրել Չլդրի (ապա` Ախալցխա) էյալեթի (վիլայեթ, նահանգ) մեջ` իբրև առանձին սանջակ (գավառ):
Ի սկզբանե Ջավախքը բնակեցված է եղել հայերով: Այդ մասին վկայում են հայկական, վրացական, արաբական, թուրքական և այլ աղբյուրներ: Ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելու` 4-րդ դարի սկզբին սուրբ Նունեի, վրաց` Նինոյի քրիստոնեական քարոզչության օրերին Ջավախքում բնակչության խոսակցական լեզուն հայերենն էր: 16?18?րդ դդ. թուրքական հարկացուցակների տվյալներով` Ջավախքի ու հարակից գավառների բնակավայրերի մեծ մասում ապրում էին հայեր: Նույն վկայությունը հանդիպում ենք նշանավոր աշխարհագետներ, վրաց հեղինակ Վախուշտ Բագրատիոնի և Մխիթարյան միաբանության անդամ Ղուկաս Ինճիճյանի և այլոց աշխատություններում:
19?րդ դարի սկզբին Ջավախքը Հարավային Կովկասի այլ գավառների հետ հայտնվեց ռուսական կայսրության արտաքին քաղաքականության ոլորտում: 1828 թ. հուլիսին գեներալ Ի. Ֆ. Պասկևիչի զորքերը գրավեցին Ջավախքի կենտրոն Ախալքալաքը: 1830 թ. Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի, Բասենի, Բաբերդի, Դերջանի և այլ գավառներից 7300 հայ ընտանիքներ Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու գլխավորությամբ գաղթեցին և բնակություն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի և Ծալկայի (պատմական Գուգարաց աշխարհի Թռեղք գավառը) շրջակայքում` վերականգնելով ու հիմնադրելով ավելի քան 60 գյուղ և 50 եկեղեցի: Այդ գաղթի շնորհիվ կրկին վերականգնվեց Ջավախքի նախկին հայեցի էթնիկական պատկերը: Տեղացի 1716 ընտանիք (մոտ. 10?11 հազ. շունչ) հայերի, 639 ընտանիք մահմեդականների ու 179 ընտանիք վրացիների կողքին հաստատվեցին 58 հազար արևմտահայեր:
1840 թ. Ախալքալաք գավառը, որ կազմում էր թուրքական նախկին սանջակի հիմնական տարածքը, մտցվեց Վրացա?իմերեթական, իսկ 1846 թ.` Թիֆլիսի նահանգի մեջ, 1874 թ. վերածվեց ինքնուրույն գավառի:
1841?1843 թթ. Ռուսաստանի տարբեր մարզերից աքսորված ռուս աղանդավորները` դուխոբորները, գավառի հարավային մասում (այժմյան Նինոծմինդայի շրջան) հիմնում են 8?9 գյուղ: Այսպես Ջավախքը դառնում էր բազմազգ. 1886 թ. գավառում հաշվվում էր 110 գյուղ, որոնք միավորվում էին 10 գյուղական համայնքներում` ընդամենը մոտավորապես 63,8 հազար բնակչությամբ, որից 46386-ը, այսինքն` 72,7%?ը` հայեր էին: Մահմեդականները 10,7% էին, ռուս դուխոբորները` 10,4%, վրացիները` 5,8%:
Ռուսական տիրապետության շրջանում Ախալքալաքի գավառը սոցիալ?տնտեսական և մշակութային զգալի վերելք ապրեց: Ախալքալաքը դարձավ արհեստավորական կենտրոն, իսկ գյուղերը սկսեցին կարևոր դեր խաղալ Անդրկովկասում հացահատիկի ու մսամթերքի արտադրության բնագավառում: 1830?ական թթ. սկզբներին Կարապետ արքեպիսկոպոսի նախաձեռնությամբ Ախալցխայում բացվեցին Կարապետյան, Ախալքալաքում` Մեսրոպյան ծխական արական դպրոցները:
1856 թ. բարերար Կարապետ Յաղուբյանի ջանքերով ավարտվեց Ս. Խաչ եկեղեցու վերաշինությունը: 1870 թ. սկսեցին գործել Սանդխտյան օրիորդաց, իսկ 1880?ական թթ. սկզբին` ռուսական դպրոցները, 1889 թ.` քաղաքային ուսումնարանը, ստեղծվեց թատերական խումբ:
19?րդ դարի վերջին Ախալքալաքում Ջ. Տեր?Գրիգորյանի և Պ. Աբելյանի ջանքերով ստեղծվեց ազատագրական խմբակ: Այստեղ իր գործունեությունը ծավալեցին Հայ հեղափոխական դաշնակցություն և Սոցիալիստ հեղափոխականների (էսէռական) կուսակցություները: Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության գաղափարները ջերմ արձագանք գտան ախալքալաքցիների շրջանում, որոնց զգալի մասը, ծագումով լինելով արևմտահայեր, շարունակում էր պահպանել հոգևոր կապը իրենց նախկին հայրենիքի` Էրզրումի նահանգի հետ: Ջավախքը ծնունդ տվեց ազգային այնպիսի հայտնի դեմքերի, ինչպիսիք էին Հովհաննես Քաջազնունին, Համո Օհանջանյանը, Ռուբեն Տեր?Մինասյանը, Ռուբեն Դարբինյանը, գրողներ Վահան Տերյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, աշուղ Ջիվանին և ուրիշներ:
1918 թ. մայիսին Ախալքալաքի գավառ թուրքական զորքերի ներխուժման պատճառով բնակչության ճնշող մեծամասնությունն արտագաղթեց Բակուրիանի անտառներ ու Ծալկայի շրջան: Գաղթած 80 հազ. հայերից 35?40 հազ. զոհվեց: Նոյեմբերի վերջին գավառից թուրքական զորքերի հեռանալուց հետո Ջավախքի նկատմամբ տարածքային հավակնություն հանդես բերեց մենշևիկյան Վրաստանը: Դեկտեմբերին Ախալքալաքի ու Լոռու համար ծագած հայ?վրացական պատերազմն ավարտվեց անգլիացիների միջամտությամբ: Թեև անգլիացիների ճնշման տակ Ջավախքը ժամանակավորապես դրվեց Վրաստանի հսկողության տակ, սակայն Հայաստանի Հանրապետությունն իր գոյության ողջ ընթացքում (1918?1920) չդադարեցրեց դիվանագիտական ջանքերն այն վերադարձնելու ուղղությամբ: Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությունը (Ալ. Բեկզադյան, Ալ. Մյասնիկյան, Ա. Մռավյան և ուրիշներ), ընդառաջ գնալով գավառի բնակչության ցանկությանը, նույնպես հանդես եկավ Ախալքալաքն ու հարևան Ծալկան մայր հայրենիքի հետ միավորելու պահանջով: Սակայն վրաց?ադրբեջանական բոլշևիկ մեծամասնությունը, գործելով միասնաբար, 1921 թ. հուլիսին հասավ ինչպես Ախալքալաքի, այնպես էլ հայկական այլ տարածքների բռնակցմանը Վրաստանին ու Ադրբեջանին: 1921 թ. նոյեմբերի 6?ին կնքվեց պայմանագիր Խորհրդային Հայաստանի ու Վրաստանի միջև հայ?վրացական սահմանագծի վերաբերյալ, որը մասնակի փոփոխություններով պահպանվեց առ այսօր:
1921 թ. նոյեմբերի 6?ի համաձայնագրից հետո հայ բնակչության նկատմամբ ազգային խտրականության քաղաքականությունը շարունակվեց նոր դրսևորումներով: Ժամանակ առ ժամանակ սահմանային հիմնախնդիրը բարձրացվեցին ոչ միայն անհատ մարդկանց, այլև Ախալքալաքի իշխանության տեղական մարմինների` գյուղական խորհուրդների կողմից: Որքան էլ խնդրի քննարկումներն ու արծարծումները խորհրդային ժամանակաշրջանում տեղի էին ունենում գաղտնիության պայմաններում, այնուհանդերձ, իրենց արձագանքներն էին գտնում արտասահմանյան և տեղական մամուլում: Ժամանակի մամուլի ուսումնասիրությունից երևում է, որ այդ հարցը խիստ սրվել է 1925 թ.: Ամենայն հավանականությամբ դա կապված է եղել 1925 թ. փետրվարին ավիավթարից, չբացահայտված հանգամանքներում` Ալ. Մյասնիկյանի ողբերգական մահվան հետ: Ինչպես նշվեց, վերջինս կարողացել էր իր անձնական հեղինակությամբ և կոնկրետ քայլերով ջավախքցիների շրջանում խորհրդային իշխանության նկատմամբ որոշակի վստահության մթնոլորտ ստեղծել:
Կորցնելով աջակցության հույսի վերջին նշույլը` գավառի բնակչությունը դարձյալ բարձրացրել է Ախալքալաքը Հայաստանին միացնելու հարցը: Արտահայտելով ժողովրդի կամքը` համապատասխան որոշումներով 37 գյուղական խորհուրդներ 1925 թ. դիմել են Հայաստանի, Վրաստանի և ԽՍՀՄ բարձրագույն իշխանական մարմիններին: Երևան ու Թիֆլիս են ժամանել նրանց հատուկ պատվիրակությունները: Ժամանակի համար արտառոց այդ հարցի քննությունը հանձնարարվել է կովկասյան գործերին ՙքաջատեղյակ՚ Սերգո Օրջոնիկիձեին: Վերջինս, ինչպես երևում է ՏԱՍՍ?ի տարածած հաղորդագրությունից (ՙՊրավդա՚ թերթ, 12 մայիսի), 1926 թ. մայիսի 10?ին Թիֆլիսում անդրկովկասյան ընդլայնված կուսակցական խորհրդակցությունում հանդես է եկել զեկուցումով: Նա խորը անհանգստություն է հայտնել երկրամասում տակավին չոչնչացված մենշևիկյան, դաշնակցական ու մուսավաթական կուսակցությունների ՙպառակտչական՚, հակախորհրդային գործունեության առնչությամբ: Քննադատելով տեղերում ազգային հարցի նկատմամբ որոշ ղեկավար անձանց ՙսխալ՚ մոտեցումները, Օրջոնիկիձեն նշել է, որ ՙԱնցյալ տարի Ախալքալաքի 37 գյուղեր ցանկություն են հայտնել միանալ Հայաստանին՚: Ըստ երևույթին` կամենալով ընդգծել, որ գավառի ոչ բոլոր բնակավայրերն են հանդես եկել նման ցանկությամբ, բոլշևիկյան գործիչն անպայմանորեն ընդգծել է ՙ37՚ թիվը` մոռանալով, որ այն գավառի հայկական գյուղերի ընդհանուր թվի մեջ պատկառելի ցուցանիշ է: Եթե ամբողջ գավառի մոտ 80 գյուղերից հանենք մոտ 10?12 ռուս?աղանդավորական և վրացական գյուղերը, ապա կստացվի, որ գավառի հայ բնակչության կեսից ավելին ճարահատյալ գնացել է այդ վտանգավոր քայլին: Ս. Օրջոնիկիձեն այդ փաստը համարել է ՙսկանդալ՚` զարմանք հայտնելով Խորհրդային Վրաստանից հեռանալու և Հայաստանին միանալու հայերի ՙանբնական՚ ցանկության կապակցությամբ:

Պարզվում է, որ համանման իրավիճակ ստեղծվել էր նաև Գանձակի (Գյանջա) գավառի լեռնային մասում (խոսքը Ղարաբաղի մասին է ?Ա.Մ.): Օրջոնիկիձեն, փորձելով հնարավորինս թաքցնել իրենց ազգային քաղաքականության ձախողումները, ինչպես վրացահպատակ Ախալքալաքի, այնպես էլ Ադրբեջանին ենթակա շրջանների հայության դժգոհության պատճառը համարել է ոչ թե քաղաքական, այլ զուտ տնտեսական: Այն է` Անդրկովկասի հողժողկոմատը Ջավախքում հայերին բավարար հողատարածքներ չի տրամադրել և նրանց գժտեցրել է ոչխարաբույծ?խաշնարած (ՏՉՓպՉՏՊ) վրացիների հետ, իսկ երկրորդ դեպքում` Գյանջայի (Ղարաբաղի?Ա. Մ) հայերին առհասարակ չի հատկացրել խոստացված հողակտորները:
Բնականաբար, Ախալքալաքի հայության պահանջը մերժվել է: Ինչպես երևում է եղած կցկտուր նյութերից` ախալքալաքցի պատվիրակներն օգնության խնդրանքով դիմել են հայ բոլշևիկներին, այդ թվում` Սաքո Համբարձումյանին` հույս ունենալով գոնե հասնել Վրաստանի սահմաններում ինքնավարության տրամադրմանը: Սակայն Համբարձումյանը, որ 1925 թ. հավանաբար ազգային քաղաքականության մեջ վերոհիշյալ ՙձախողումների՚ պատճառով Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմի նախագահի բարձր պաշտոնից տեղափոխվել էր ավելի ցածր աշխատանքի, իրեն ՙապահովագրելով՚, ախալքալաքցիներից պահանջել է` թողնել ու հեռանալ իրենց տները և հիշել, որ ՙկոմունիստական կուսակցությունը գիտե, թե ում և երբ պետք է տալ ինքնավարություն՚:

[Margaryan]

Այս դեպքերի մասին Փարիզի ՙՀառաջ՚ թերթում կարդում ենք. ՙ?այսօր անհերքելի իրողություն է, որ ախալքալաքցիք ձգտում են իրենց գավառը միացնել Հայաստանին: Նրանց գյուղական խորհուրդների այս ուղղությամբ կատարած քայլերը հայտնի են ընթերցող հասարակայնությանը թե? մեր և թե? բոլշևիկյան մամուլից՚:
Առաջնորդվելով մայիսի 10?ի խորհրդակցությունում Ս. Օրջոնիկիձեի ելույթի ոգով` ՙլայն ճակատով շարունակել պայքարն ազգայնականության (նացիոնալիզմ) դեմ՚, ստալինյան ղեկավարությունը սաստկացրեց բռնությունները ՙհակախորհրդային՚ ուժերի դեմ: Հայերի պահանջները ոչ միայն չհարգվեցին, այլև ի վնաս Հայաստանի կատարվեցին նոր սահմանաձևումներ: 1927 թ. օգոստոսի 13?ին ստորագրվեց հայ?վրացական նոր համաձայնագիր` ՀՍԽՀ Լենինականի և ՎՍԽՀ Ախալքալաքի գավառների վարչատնտեսական սահմանների անցկացման մասին, որը հաստատվեց Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմի նախագահության 1929 թ. փետրվարի 18?ի նիստում: Այս անգամ ևս նիստի մասնակիցների մեծամասնությունը վրացիներ ու ադրբեջանցիներ էին: Ինչպես կարելի էր սպասել, կայացված որոշմամբ դարձյալ անտեսվում էին հայերի շահերը: Մերժվում էր Լենինականի գավառի Դարաքյոյ գյուղին (այժմ` Շիրակի մարզի Աշոցքի ենթաշրջանի Սարագյուղ) Վրաստանից 80 դեսյատին հող հատկացնելու հայկական կողմի խնդրանքը: Մանրամասնորեն նշվում էր Լենինական?Ախալքալաք հատվածում հայ?վրացական սահմանագիծը, որն իբրև թե այլևս փոփոխման ենթակա չէր: Սակայն հետագայում ևս, մինչև 1933 թ. կրկին եղան մասնակի վերաձևումներ, որոնց արդյունքում ՀՍԽՀ?ն ունեցավ տարածքային նոր կորուստներ:
Այսպիսով` սահմանային հարցերում մնալով միայնակ Խորհրդային Ադրբեջանի և Վրաստանի ավելի ազդեցիկ բոլշևիկների և նրանց աջակցող կենտրոնի առջև, խիստ թուլացած Հայաստանի ղեկավարությունը, ի վերջո տեղի տվեց: Զանգվածային բռնամիջոցների շնորհիվ խորհրդային իշխանությանը հաջողվեց լռեցնել ինչպես ջավախքցիներին, այնպես էլ հարևան հանրապետություններին անցած տարածքների հայությանը:
Հետագա տարիներին, ստալինյան բռնատիրության ամրապնդման պայմաններում հիմնահարցը մոռացության տրվեց, առավել ևս, որ կամա թե ակամա, բնակչության մեջ գերակշռեց խնդիրը ՙինտերնացիոնալ բարեկամության՚ շրջանակներում լուծելու մոտեցումը, իսկ տարածքային վերաձևումների փորձերը դարձան անընդունելի ու խիստ վտանգավոր: Հարցը բարձրացնող անձանց մեծ մասը 1930?ական թվականներին բռնադատվեց:
Ախալքալաքի նախկին գավառի մեծ մասից կազմվեց նույնանուն վարչական գավառը (հետագայում` շրջան): Հյուսիսային գյուղերից Տաբածղուրին, Մոլիտը և Չխարոլան մտցվեցին Բորժոմի, իսկ Դամալան` ավելի ուշ կազմավորված Ասպինձայի շրջանների մեջ: 1930 թ. Ախալքալաքի շրջանից անջատվեց նրա հարավարևելյան մասը` կազմելով Բոգդանովկայի (այժմ` Նինոծմինդա) շրջանը:
Խորհրդային իշխանության տարիներին քաղաքական ու սոցիալ?տնտեսական լծակների անբարենպաստ ներգործության հետևանքով սկսված բնակչության արտահոսքը դարձավ Ջավախքի ժողովրդագրական իրադրությանը բնորոշող երևույթ: Այդ առումով պատահական չէր, որ բնակչության տոկոսային հարաբերության տեսակետից, ի թիվս հայկական այլ տարածքների, երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Ախալքալաքն ունեցավ մարդկային ավելի մեծ կորուստներ: Բավական է նշել, որ պատերազմի օրերին բանակ զորակոչված 12684 ախալքալաքցիներից զոհվեց (մասամբ անհետ կորածներ) 7788?ը, այսինքն` 61,4 %?ը:
Էթնիկական ՙմաքրազարդման՚ ենթարկվեցին նաև մեսխեթցի թուրքերը, որոնց դավաճանության մեղադրանքով ստալինյան ղեկավարությունը 1944 թ. ամռանը Ախալցխայի, Ադիգենի, Ասպինձայի և Ախալքալաքի շրջաններից աքսորեց Միջին Ասիա: Տեղի հայերին արգելվեց զբաղեցնել թուրքերից դատարկված գյուղերը: Իմերեթիայից զանգվածաբար այս շրջաններ տեղափոխվեցին վրացի վերաբնակիչներ, որոնց կառավարությունը տեղավորեց մեսխեթցիների բնակավայրերում: Վրաստանի ղեկավարության ժողովրդագրական այդ միջոցառման հետևանքով հայաշատ Ախալցխայի և Ախալքալաքի շրջանների միջև ի հայտ եկավ վրացաբնակ Ասպինձան: Միևնույն ժամանակ, 1946?1949 թթ. զգալի թվով հայեր Վրացական ԽՍՀ հայաբնակ շրջաններից, այդ թվում Ջավախքից, աքսորվեցին Ալթայի երկրամաս և Սիբիր:
1950?70?ական թվականներին տնտեսական և քաղաքական շարժառիթներով հայ բնակչության արտահոսքը Հայկական ԽՍՀ, Հյուսիսային Կովկաս և նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններ, մեծ չափեր ընդունեց: Ահա թե ինչու բարձր ծնելիությամբ և ընտանիքների բազմանդամությամբ աչքի ընկած Ախալքալաքի և Բոգդանովկայի շրջաններում (որոնք միասին հիմնականում կազմում էին նախկին Ախալքալաքի գավառի կամ պատմական Վերին Ջավախքի տարածքը) 1989 թ. բնակչության ընդհանուր թիվը հասավ սոսկ 1917 թ. մակարդակին` 105 հազար մարդու:
1989 թ. ապրիլին Աջարիայում տեղի ունեցած երկրաշարժից անօթևան մնացած կամ մասնակիորեն տուժած աջարներին վրաց կառավարությունը չհապաղեց բնակեցնել Ախալքալաքի վրացական մի քանի (Կոթելիա, Հոկամ, Գոգաշեն, Չունչխա և այլն) և Բոգդանովկայի ռուս դուխոբորների գյուղերում` վերաբնակիչների համար կառուցելով երկհարկանի առանձնատներ: Նկատենք, որ խորհրդային իշխանության յոթ տասնամյակների ընթացքում Ախալքալաքն ու Բոգդանովկան այդպիսի մեծ ծավալի պետական շինարարություն չէին տեսել: Այդուհանդերձ, Ջավախքի ժողովրդագրական իրավիճակը փոխելու այդ հերթական քայլն արդյունք չտվեց: Բնակլիմայական ծանր պայմանները աջարների զգալի մասին ստիպեցին վերադառնալ իրենց նախկին բնակավայրերը:
Ներկայումս Ջավախքն ու նրան հարակից հայաբնակ մյուս շրջաններն ապրում են դժվարին օրեր: Այդ տարածաշրջանը խորհրդային ժամանակաշրջանում լիովին անտեսված էր վրացական իշխանությունների կողմից: Վրաստանի անկախացումից հետո ինչպես Ջավախքի, այնպես էլ ողջ հանրապետության հայության նկատմամբ, հատկապես 1990?ական թթ. սկզբին` Զվիադ Գամսախուրդիայի նախագահական շրջանում, ավելի ուժեղացավ ազգային խտրականությունը: Թբիլիսիում և այլ խոշոր քաղաքներում հայերին վստահում էին պաշտոններ` միայն ազգանունները փոխելու, վրացի դառնալու պայմանով: Ախալքալաքի և Վրաստանի հարավում ընկած մյուս հայաշատ շրջանները մտցվեցին այսպես կոչված ՙ21 կիլոմետրանոց գոտու՚ մեջ, որտեղ արգելվեց հողի սեփականաշնորհումը, առուվաճառքը: Ջավախքը ազգային կազմի միատարրությունից զրկելու համար Ախալքալաքի, Ախալցխայի, Նինոծմինդայի, Ասպինձայի և Ադիգենի շրջանները միավորեցին վարչական մեկ նահանգի մեջ, որի կենտրոն դարձավ հետզհետե վրացացող Ախալցխա քաղաքը: Դրանով Ախալքալաքն ու Նինոծմինդան դադարեցին անգամ ինքնուրույն վարչական շրջան լինելուց, ջավախքահայությունը կորցրեց Թբիլիսիի հետ ուղղակի հարաբերվելու հնարավորությունը: Վարչական հիմնարկների մեծ մասը տեղափոխվեց Ախալցխա: Գործող ընտրական օրենքով, որը ենթադրում է խորհրդարանի պատգամավորության թեկնածությունների առաջադրում միայն կուսակցական սկզբունքով, հայ բնակչությունը, որը չունի պաշտոնապես գրանցված կազմակերպություններ, հայտնվեց անհավասար պայմաններում:
Հատկապես ծանր է Ջավախքի տնտեսական վիճակը: Աշխատատեղերի բացակայությունը, ազգային խտրականության առկայությունը, վրացական իշխանությունների նկատմամբ հիմնավորված անվստահության աճը, էլեկտրաէներգիայի մատակարարման անմխիթար վիճակը, հազարավոր մարդկանց հարկադրում են թողնել հայրենի բնակավայրերն ու արտագաղթել Ռուսաստան և այլ երկրներ:
Հայության շրջանում մեծ անհանգստություն առաջացրեց Ախալքալաքում տեղակայված ռուսական զինտեխնիկայի դուրսբերման գործընթացը 2000 թ. հոկտեմբեր?նոյեմբեր ամիսներից: Հայերը ռուսական զորամասի ներկայությունը հոգեբանորեն ընկալում են ոչ միայն իբրև իրենց ապահովության երաշխիք, այլև աշխատատեղեր ունենալու միակ հնարավորություն, քանզի բազմաթիվ ախալքալաքցիներ ծառայում են կամ աշխատում այդ զորամասում:
Անմխիթար վիճակում է նաև Ջավախքի կրթամշակութային կյանքը: Տարիներով հայկական դպրոցների ուսուցիչները չեն ստանում աշխատավարձ: Դպրոցների մեծ մասը կիսաքանդ վիճակում է: Լիովին խաթարված է հոգևոր?եկեղեցական կյանքը: Ախալքալաքում և Նինոծմինդայում բնակչությանը հոգևոր ծառայություն են մատուցում ընդամենը երկու քահանա: Նյութական ծանր վիճակում են թոշակառուները, ջավախքցի ազատամարտիկները:
Այդուհանդերձ, այսօր պատմական Ջավախքն իր երկու շրջաններով, հիմնականում հայաբնակ մոտ 100 գյուղերով և ավելի քան 100 հազար բնակչությամբ (95 %?ը` հայեր, հարևան Ախալցխայի, Ասպինձայի և Ծալկայի շրջաններում հաշվվում է մոտ 30 հայկական գյուղ` 60 հազ. հայ բնակիչներով) Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունների տարածքից դուրս գտնվող ամենամիատարր հայաբնակ երկրամասն է, որը ծանրագույն սոցիալ?տնտեսական ու քաղաքական պայմաններում իսկ շարունակում է ապրել իր հայաշունչ և հայեցի կյանքով:
Ջավախքի պատմության շարադրանքից երևում է, որ այս ինքնատիպ երկրամասը, անցնելով դարերի խորքով, հաճախ է ենթարկվել ավերածությունների, բնակչության արտագաղթի ու կոտորածների, երբեմն էլ դարձել բախտակից ժողովուրդների` հայերի ու վրացիների հակամարտության թատերաբեմ: Սակայն, բարեբախտաբար, գերակշռել է համերաշխ ապրելու, երկու ազգերի ընդհանուր շահերը մասնակի շահերից վեր դասելու երկուստեք ձգտումը: Այսօր, հայ?վրացական միջպետական ներդաշնակ հարաբերությունների պայմաններում, պատահական չէ, որ սոցիալ?տնտեսական ծանրագույն պայմաններում գտնվող Ջավախքը ոչ միայն չի դիտվում որպես հայ?վրացական քաղաքական հակամարտության, առավել ևս` անջատողականության դրսևորման գոտի, այլև ընկալվում է` երկու ժողովուրդների հետագա մերձեցման ու դարավոր բարեկամության խորացման տարածաշրջան: Այդ իմաստով դարձյալ անհրաժեշտ է հիշել, որ պատմությունը, խնդրի գիտականորեն անաչառ հետազոտությունը մեկ բան է, այսօրվա քաղաքական իրողությունները ճիշտ հասկանալու, ծառացած խնդիրները համատեղ, քաղաքակիրթ եղանակով լուծելու և հայ?վրացական բարեկամությունը սրբորեն պահպանելու ու ամրապնդելու հրամայականը` մեկ այլ բան:
Հայ և վրաց ժողովուրդների ընդհանրական ու կենսական շահերը ամեն ինչից վեր դասելու վերաբերյալ մեր միտքն ավելի ցցուն դարձնելու համար տեղին ենք համարում վկայակոչել Զորավար Անդրանիկի և Ջավախքի հարցում հայկական կողմի մոտեցումներն անզիջում կերպով պաշտպանելու դիրքորոշման կողմնակից Արշակ Ջամալյանի կարծիքները:
1919 թ. մայիսի սկզբին Անդրանիկի հետ հանդիպման ժամանակ Վրաստանի արտգործնախարար Ե. Գեգեչկորին փորձում է 1918 թվականի հայ?վրացական պատերազմի սանձազերծման ողջ մեղքը բարդել Հայաստանի կառավարության վրա` այդ հարցում ակնկալելով Զորավարի դրական պատասխանը: Սակայն ստացվում է իրապես իմաստուն, ժողովրդական հերոսին վայել պատասխան. ՙՔննություն չպիտի ընեմ, թե որ մեկն է մեղավոր: Եթե դուք այս երկու ժողովուրդներուն մեջ սիրո խարիսխը չի դնեք, երկուքն ալ պիտի տուժեն: Տարբերությունը պիտի ըլլա ձեր և մեր`

[Margaryan]

первые упоминания о джавахке встречаются еще в клинописных надписях периода ванского царства (урарту) и относятся к концу Ix века до н.э. царь ванского царства аргишти Ii (786-764 гг. до н.э.) в составленной им знаменитой хорхорийской надписи упоминает о провинции забаха (джабаха), покоренной им наряду с другими соседними областями. по мнению многих историков, уже с начала Viii до н.э. джавахк, будучи заселен в основном армянами, был присоединен к ванскому царству и являлся его крайней северо-западной провинцией. впоследствии джавахк, к этому времени разделенный на две провинции – верхний джавахк и нижний джавахк, вошел в состав исторической области (ашхара) гугарк великой армении, и находился в ее составе до падения династии аршакидовв 428 г.
в дальнейшем, вплоть до Vii в. джавахк, как и остальные области восточной армении, входил в состав персидскогоцарства. позднее джавахк, вместе с остальными областями армении, был захвачен арабами. провинция джавахк находилась под арабским господством до конца Ix в., когда царь армении смбат I багратуни (890-914 гг.) вновь присоединил всю область гугарк, вместе с джавахком, к своему царству.

с ослаблением армянского царства багратидов джавахк в конце X -начале Xi вв. вошел в состав царства грузинских багратидов. в 1044-1047 гг. грузинский царь баграт Iv на месте слияния реки парвана с ее притоком карасунахпюр основал крепость ахалкалак. однако джавахк недолго входил в состав царства грузинских багратидов. в 1064 г. турки-сельджуки во главе с алп-асланом захватили и разграбили ахалкалакскую крепость. с этого времени джавахк стал постоянно подвергаться разбойничьим набегам турок-сельджуков.

лишь в конце Xii в., в период царствования грузинской царицы тамары, в результате побед полководцев иване и закаре закарянов над сельджуками, джавахк был присоединен к грузинскому царству. как и остальные территории северной армении, джавахк был отдан в управление представителям армянского княжеского рода закарянов. в джавахке правителями были назначены саркис тмогвеци и шалва торееци. в этот период крупным центром джавахка, наряду с ахалкалаком, становиться знаменитая крепость тмкаберд, находящаяся на берегу куры.

в 1266 г. правитель тмкаберда саркис джахеци, пользуясь противоречиями между грузинским царством и вторгшимися монголами, смог основать самостоятельное княжество, которое, усилившись, включало в себя территории от ташира до эрзерума, и было известно под именем самцхетского атабекства. это княжество, большую часть населения которого составляли армяне, сохраняло свою относительную самостоятельность вплотьдо 1535 г. в 1484 г. персидский шах якуб со своими войсками вторгся на территорию княжества, разграбил и увел в плен многих жителей. в результате княжество ослабло и несмогло противостоять нападению объединенных сил грузинских царств имеретии и картли, которые захватили его в 1535 г. однако уже в 1547 г. турки-османы захватили крепости ахалкалак и ахалцихе, а впоследствии, в 1637 г. основали на территории джавахка ахалцихский элайет, впоследствии отдельный санджак (провинцию).


джавахк издревле был населен армянами, о чем свидетельствуют как армянские, так и грузинские, арабские, турецкие и другие источники. по данным грузинского источника леонти мровели, в начале Iv в., во время распространения христианства святой нуне (грузинской нино), разговорным языком населения джавахка был армянский. по сведениям турецких налоговых реестров Xvi – Xviii вв., в населенных пунктах джавахка и прилегающих районов в основном проживали армяне. об этом также пишут грузинский автор вагушти багратиони, член конгрегации мхитаристов гукас инчичян и другие.
однако установление турецкого владычества оказало значительное влияние на этнический состав джавахка. постепенно христианское население края, и в первую очередь армянское уменьшалось, а вместо этого увеличивалось количество мусульманского населения, в основном за счет лазов и черкесов. к концу Xviii в. джавахк потерял значительную часть своего коренного армянского населения, часть которого переселилась в другие края, а часть была просто уничтожена. турецкие власти значительно укрепили ахалкалакскую и ахалцихскую крепости, на территории джавахка был создан ахалцихский пашалык, являющийся важным форпостом на северо-восточных границах османской империи.

новый этап в многовековой истории джавахка связан с началом установления господства на кавказе российской империи. в 1807 и 1810 гг. русские войска дважды осаждали ахалцихскую крепость, считавшуюся в то время самой непреступной турецкой крепостью в передней азии, но безуспешно. однако 8 декабря 1811 г. малочисленный отряд русских войск под командованием генерала котляревского, совершив тяжелый переход в зимних условиях, внезапной ночной атакой захватил ахалкалакскую крепость. но в 1812 г., по условиям бухарестского мирного договора с турцией, россия была вынуждена вернуть ей ахалкалакскую крепость.

с целью оживления экономической жизни опустошенной исторической армянской лорийской области, до этого входившей в состав восточной грузии и вместе с ней в 1801 г. вошедшей в состав россии, российские военные власти в начале Xix в. не раз организовывали депортации армянского населения из соседних регионов, принадлежащих турции и персии.

в результате таких действий территории ереванского ханства, ахалцихского (в состав которого входила и территория исторического джавахка) и карского пашалыков лишились части своего коренного армянского населения. только в ноябре 1810 г., после неудачной осады ахалцихской крепости, русский главнокомандующий генерал тормасов насильственно переселил оттуда 1500 свыше христианских семей со всем своим движимым имуществом в лори и окрестности тифлиса, не обеспечив их необходимыми средствами, в результате чего многие семьи погибли или рассеялись. сам тормасов писал царю, что он так разорил этот край, что врагу понадобится долгое время для его заселения и экономического восстановления.

[Margaryan]

во время русско-турецкой войны 1828-1829 гг. русские войска под командованием и.ф.паскевича 24 июля 1828 г. вновь захватили ахалкалакскую крепость и подошли к стенам ахалциха. русским войскам предстояло штурмовать самую сильную турецкую крепость на восточных рубежах османской империи, гарнизон и мусульманское население которого состояли, по свидетельству современников, из наиболее воинственных жителей турции. однако русские войска, в результате решительного и кровопролитного штурма 16 августа 1828 г. захватили ахалцихскую крепость. это имело огромное значение для всего дальнейшего хода войны.

согласно адрианопольскому мирному договору, заключенному 2 сентября 1829 г., ахалкалак и ахалцих вошли в состав российской империи. кроме этого, всоответствии с этим договором, в 1830-1831 гг. из эрзерума, ардагана и других районов западной армении в джавахк переселилось большое количество армян во главе со своим духовным предводителем архиепископом карапетом багратуни. в результате была восстановлена численность армянского населения джавахка, которое в результате бесконечных войн значительно сократилось.
наряду с местными 1716 семействами (около 10-11 тыс. человек) армян, 639 семействами мусульман и 179 семействами грузин, здесь поселилось около 58 тысяч армян из западной армении. по желанию императора николая I фельдмаршал и.ф.паскевич решил поселить их на территории бывшего ахалцихского пашалыка, чтобы, как указывал ему император, армянское население несло охрану данного края по примеру казачьих военных поселений в других районах россии. а на месте бывшей турецкой крепости был разбит русский военный лагерь – прообраз современной российской базы. нынешняя ахалкалакская 62-я база, как и расположенная по соседству старая турецкая крепость – свидетели и символы покорения россией закавказья. армяне джавахка оказали значительную помощь российским войскам в ходе всех последующих русско-турецких войн Xix в., а также в период первой мировой войны. армянское население джавахка являлось верным оплотом российских военных властей и во время антироссийских выступлений грузинского населения кавказа, как это было, например, во время крупного восстания в гурии в 1841 г. за почти два века, всего лишь в течение неполных 3 лет (с 1918 по 1921 гг.) в ахалкалаки не находилось подразделений российских/советских войск и целые поколения ахалкалакцев выросли с чувством того, что военная база является частью их жизни, истории и гарантией их безопасности.

присоединение джавахка к россии имело большое значение для нормальной жизни и деятельности армянского населения края. край стал одним из центров торговли и ремесленничества на кавказе, усилиями карапета багратуни была открыта известная школа месропян. в джавахке родились и выросли многие видные сыны армянского народа – писатели дереник демирчян и ваан терьян, первый ректор ереванского университета акоп манандян, военный министр I республики армения рубен тер-минасян и многие другие. из четырех премьер-министров республики армения двое – ованес качазнуни и амо огаджанян, также были родом из ахалкалака.

после революции 1917 г. и распада российской империи в истории джавахка, как и всего региона, начался новый этап, полный испытаний и трагедий. русские войска, ведущие боевые действия на кавказском фронте первой мировой войны, начали стихийно покидать боевые позиции, что позволило турецким войскам перейти в наступление на всем протяжении фронта. малочисленные армянские войска оказались не в состоянии противостоять наступлению турецких войск.
в мае 1918 г. турецкие войска, преодолев сопротивление немногочисленных армянских отрядов самообороны, захватили джавахк. десятки тысяч армян джавахка, в основном из ахалкалака и окрестных сел, в памяти которых были еще свежи воспоминания о геноциде армян 1915 г. в османской империи, спасаясь от наступления турецких войск, попытались найти убежище на территории грузии. однако правительство грузинской демократической республики, созданной в конце мая 1918 г., отдало приказ своим войскам под командованием генерала арджеванидзе невпускать армянских беженцев на свою территорию, тем самым обрекая их на гибель от холода и голода. большая часть беженцев из ахалкалаки была вынуждена обосноваться в лесах в районах цалки, боржома и бакуриана, к северу от ахалкалака. к началу весны 1919 г. в результате турецкого вторжения, голода, холода и болезней погибло около 40 тыс. армянских беженцев из ахалкалака и окрестных сел.

сразу же после своего образования, грузинское правительство выдвинуло свои претензии на населенные армянами области джавахка, как впрочем и на некоторые другие области северо-восточной армении, что привело в конце 1918 г. к армяно-грузинской войне, которая началось после того, как турция вывела свои войска с территории джавахка и лори. армянские войска со стороны александрополя вступили на территорию джавахка и начали успешно продвигаться вперед. однако вскоре военные действия были прекращены и в результате грузия, при поддержке держав антанты, установила свою власть в джавахке. грузинские власти установили в джавахке режим военной диктатуры, начался процесс принудительного заселения края грузинскими переселенцами из внутренних районов грузии.

в феврале 1921 г. в джавахк опять вторглись турецкие войска. грузинские войска, как и в 1918 г., вновь не оказали никакой помощи армянскому населению края, вынужденному своими силами противостоять турецким войскам. в результате вторжения турецких войск, голода и болезней только в ахалкалакском районе в 1918-1921 гг. погибло около 50% армянского населения.

после установления советской власти в армении и грузии, вновь был поднят вопрос о принадлежности джавахка. подавляющее большинство населения края, и в первую очередь ахалкалакского района, выступало за присоединение края к советской армении.
вопрос о принадлежности ахалкалакского района был решен на пленуме кавбюро вкп(б) 7 июля 1921 г. и был передан на рассмотрение цк кп грузии. нетрудно догадаться, что цк кп грузии однозначно высказался за передачу ахалкалакского района советской грузии.
по «случайному» совпадению событий, 5 июля 1921 г. на заседании того же кавбюро вкп(б) было принято решение о передаче другой исторической армянской области – нагорного карабаха, в состав советского азербайджана.

[Хачатур]

Олег Есаян: Посольство Армении в России готово
поддерживать начинания армянских организаций
28 августа в санатории «Тихий Дон» (пос. Лазаревский города Сочи) открылась Международная общественная Конференция «Армянская Диаспора России: вызовы времени». В Конференции принимают участие ученые и общественные деятели из Москвы, Ростовской области, Ставропольского края, Краснодарского края, Республики Адыгея, Республики Армения, Нагорно-Карабахской Республики и Республики Абхазия.

Как сообщает Информационный Центр газеты армян России «Еркрамас», среди выступавших в первый день Конференции были: председатель Русской Общины Арцаха (НКР) Галина Сомова; герой Абхазии, деятель Армянской Общины Абхазии Галуст Трапизонян; академик Российской Академии естественных наук, доктор экономических наук, генеральный Консул Республики Армения в ЮФО и СКФО Арарат Гомцян; президент Московской региональной организации «Русско-Армянское Содружество» Юрий Навоян; председатель Совета объединения ветеранов войн и военной службы Центрального аппарата Сухопутных войск Вооружённых Сил РФ, член правления Союза Армян России, генерал-лейтенант Норат Тер-Григорянц; председатель Московского Клуба «Друзья Арцаха» Эдуард Гулян; помощник депутата Госдумы РФ, представитель Джавахкской Диаспоры России, представитель Координационного Совета организаций по защите прав армян Джавахка Агаси Арабян; президент Фонда «Хайазг», кандидат исторических наук Сергей Саядов; кандидат политологических наук, эксперт-аналитик Центра этнополитологических исследований Каджик Барбарян и другие.

Отметим, что с приветствием к участникам Конференции обратился Чрезвычайный и полномочный посол Республики Армения в Российской Федерации Олег Есаян, послание которого зачитал собравшимся советник посольства Артур Саркисян. Представляем вниманию читателей Обращение Олега Есаяна полностью:

(...)

Yerkramas (http://www.yerkramas.org/2010/08/28/oleg-esayan-posolstvo-armenii-v-rossii-gotovo-podderzhivat-nachinaniya-armyanskix-organizacij/)